Tẩy sông Tô Lịch bằng hóa chất: Cần thận trọng!

Hôm 24/8, Viện Nghiên cứu hỗ trợ phát triển nông thôn (IRARD) đã kiến nghị UBND TP Hà Nội cho thực hiện thí điểm việc dùng hóa chất làm sạch nước sông Tô Lịch.

Đề xuất trên của IRAD đã khiến nhiều nhà khoa học phải băn khoăn...  

Sạch tức thời, ô nhiễm sẽ tái phát

Viện IRARD cho biết, nếu được TP chấp thuận, trong giai đoạn trước đại lễ 1.000 năm Thăng Long, Viện sẽ dùng dung dịch phun tại sáu tuyến mương hở gồm Thụy Khuê, Cống Vị, Nghĩa Đô, Láng Trung, Thái Hà, Yên Lãng và trên toàn tuyến sông Tô Lịch từ đoạn Bưởi tới Ngã Tư Sở. Các nhà khoa học của Viện khẳng định, sau khi phun loại dung dịch này, mùi hôi sẽ giảm ngay, còn làm nước trong lại phải mất 1 - 2 ngày. Màu trong của nước duy trì được một tháng. Sau đó sẽ xây đập chắn giữ nước ở vị trí trước khi đổ ra sông nhằm tạo dòng chảy.

GS.TS Đặng Đình Kim, Viện phó Viện Công nghệ môi trường (Viện KHCN Việt Nam), hiện đang là tổ phó tổ công tác phụ trách kỹ thuật xử lý các ao, hồ, sông ở Hà Nội rất băn khoăn về giải pháp này.

Theo GS Đặng Đình Kim, giải pháp sử dụng chất hóa học để xử lý nước ô nhiễm không phải là mới mà đã được đã được áp dụng khá nhiều để xử lý sông, hồ Hà Nội.

Điển hình là công ty cổ phần công nghệ Xanh với hoạt chất LTH- 100 của KS Nguyễn Phú Tuân đã từng xử lý rất thành công cho hồ Văn. Tuy nhiên, chưa có một giải pháp nào sử dụng duy nhất chất hóa học mà cần một tổ hợp nhiều giải pháp như sử dụng vi sinh vật, cây trồng thủy sinh...

Hiện thế giới cũng đã áp dụng một công nghệ hóa học mới là biocananic (chất xúc tác) có tác dụng kích hoạt các vi sinh vật trong hệ sinh thái sông hồ phát triển, từ đó làm sạch nước. Chất này có đặc tính là nằm lắng dưới tầng đáy bùn nên không bị cuốn trôi theo dòng chảy của sông. Đây là giải pháp khá hay được các nhà khoa học thế giới giới thiệu trong thời gian gần đây nhưng GS Đặng Đình Kim cho biết, chưa thấy nhà khoa học nào ở Việt Nam công bố xử lý nước ô nhiễm sông hồ theo hướng này.

Ảnh chụp một đoạn sông Tô Lịch bị ô nhiễm

Còn PGS.TS Lê Văn Cát, Trưởng phóng hóa học môi trường, Viện Hóa học (Viện KHCN Việt Nam) thì khẳng định ngay: giải pháp này thiếu tính thực tế và có phần phản khoa học.

Phân tích về nhận định của mình, PGS Lê Văn Cát đưa ra dẫn chứng: đã là sông thì tất yếu có dòng ra, dòng vào. Việc sử dụng đơn thuần hóa chất nếu làm mô hình thử nghiệm trên 1- 2 km sông không có ý nghĩa gì về mặt khoa học để chứng minh đó là giải pháp tốt có thể nhân rộng. Có thể hiểu đơn giản, làm thí nghiệm hóa học trong 1 cái cốc khác với làm trên một hệ sinh thái, một con sông (có hoạt động sống, sự trao đổi dòng chảy, trao đổi chất...).

Bên cạnh đó, PGS Lê Văn Cát nhấn mạnh, phương pháp hóa học dùng để xử lý nước chỉ đơn thuần làm cho nước trong hơn, bớt mùi hơn. Song, nhìn tổng thể và căn nguyên gây ra sự ô nhiễm thì chưa giải quyết dứt điểm, chính vì vậy, sau một thời gian xử lý, ô nhiễm sẽ tái phát.

Một điểm mà các nhà khoa học nhấn mạnh, một con sông hay hồ muốn làm sạch và để nó tiếp tục sạch sau một thời gian xử lý thì cần tính đến yếu tố “sống”. Nghĩa là cần nhìn nhận con sông như một hệ sinh thái đang sống. Trong sông có vi sinh vật, có cá, có tôm, tảo... Chúng sinh sống dựa trên quy luật điều tiết của tự nhiên thông qua chuỗi thức ăn. Chính hoạt động này là quá trình đào thải tự nhiên, là cách mà tự nhiên tự làm sạch môi trường.

Nhìn nhận đúng bản chất của việc làm sạch nước sông thì dù có xử lý nước bằng cách nào thì đó cũng chỉ là giải pháp tình thế ban đầu, hỗ trợ và tạo điều kiện tối đa cho quá trình làm sạch tự nhiên tự vận hành theo cách của mình. Đó mới là cách làm sạch ô nhiễm bền vững và hiệu quả nhất.

Cần một giải pháp tổng thể

Nhiều biện pháp xử lý nước sông hồ đang bị ô nhiễm đã được các nhà khoa học đưa ra như dùng thực vật thủy sinh để loại bỏ các chất hữu cơ, chất rắn và tác nhân gây bệnh. Biện pháp này đã được Công ty đầu tư khai thác Hồ Tây sử dụng trong dự án “Nâng cao chất lượng Hồ Tây bằng cây thủy sinh” mà dư luận được biết đến với tên gọi Công viên sinh học đang gây nhiều tranh cãi.

Hồ Vân được xử lý bằng hoạt chất LTH 100

Đây là phương án được xem là “nhất cử lưỡng tiện” bởi ngoài việc hạn chế được tác nhân gây ô nhiễm, thực vật thủy sinh còn có thể sử dụng làm thức ăn chăn nuôi, sản xuất phân bón.

Tuy nhiên, nhiều nhà khoa học cũng không khỏi lo ngại về sự phát triển ồ ạt của loại thực vật thủy sinh này nếu không được kiểm soát. Vì vậy, GS Đặng Đình Kim cho rằng nên thận trọng và làm thí điểm trên quy mô nhỏ rồi mới nhân rộng.

Trong mấy năm gần đây, cán bộ Viện Công nghệ sinh học và Viện Công nghệ Môi trường (Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam) cũng đã có những thành công nhất định trong việc ứng dụng thực vật thủy sinh (bèo tây, bèo cái, rau muống, bèo tấm, cải xoong...) để loại bỏ kim loại nặng, chất hữu cơ gây ô nhiễm từ nước thải công nghiệp, chế biến thực phẩm.

Một phương án khác được đưa ra là xử lý nước hồ bằng vi sinh vật hữu hiệu. Dưới tác động của vi sinh, mùi hôi thối sẽ được giảm đáng kể và cải thiện điều kiện nuôi trồng thủy sản cho hồ mà không phải nạo vét, thay nước hồ. Vi sinh vật được đưa vào hồ dưới dạng dung dịch hoặc viên nên không ảnh hưởng tới cảnh quan hồ như phương án trồng thực vật thủy sinh.

Theo GS Vũ Hoan, Liên hiệp các Hội Khoa học - kỹ thuật (KH - KT) Hà Nội, chế phẩm vi sinh vật hữu hiệu dễ sử dụng, chi phí thấp vì đã sản xuất ở trong nước. Hiện nay, đang áp dụng tại hồ bãi rác Kiêu Kỵ (Gia Lâm), một số ao hồ nuôi tôm đưa lại hiệu quả kinh tế cao.

Được biết, Liên hiệp hội KH - KT Hà Nội đang lập đề án để trình thành phố cho phép làm thí điểm xử lý nước ở một hồ như Xã Đàn, Bảy Mẫu, rồi nhân rộng ra nhiều sông hồ khác. GS.TS Đặng Đình Kim cũng cho biết, hiện Viện Công nghệ môi trường đang xây dựng dự án nghiên cứu toàn diện về tảo độc và để xuất giải pháp xử lý khoa học.

Ngoài những giải pháp kỹ thuật mang tính “chữa cháy”, các nhà khoa học cũng kiến nghị, nên có một cơ quan của thành phố Hà Nội làm đầu mối quản lý các sông hồ. Bởi có thể thấy rõ, việc quản lý các hồ hiện nay ở Hà Nội rất bất cập, hiện đang có 20 đơn vị cấp ngành và địa phương khác nhau quản lý số hồ này. Thậm chí, có tình trạng nhiều đơn vị cùng quản lý một hồ tùy theo chức năng, lãnh thổ và phạm vi ngành.

Mong muốn của các nhà khoa học là có một giải pháp tổng thể, không chỉ đơn thuần là biện pháp sinh học và có thể kết hợp với các biện pháp khác như cơ học, hóa học… để việc cải tạo các hồ đạt được hiệu quả tối ưu. Cũng không thể áp đặt cách xử lý của sông hồ này cho sông hồ kia mà phải có sự nghiên cứu cụ thể đối với từng loại hồ.